Kovid-19 pandemisinde yeni umut: Aşılar

Yeni tip koronavirüs (Kovid-19 ) pandemisi sürecinde aşıların ehemmiyeti daha güzel anlaşılır hale geldi. Şimdi tedavisinde kullanılan ilaçların …

By

Yeni tip koronavirüs (Kovid-19) pandemisi sürecinde aşıların ehemmiyeti daha güzel anlaşılır hale geldi. Şimdi tedavisinde kullanılan ilaçların tartışıldığı salgının idaresinde, virüsün yayılımını sonlandırabilecek, çiçek virüsünde olduğu üzere SARS-CoV-2 virüsünün de kökünü kazıyabilecek aşıları mercek altına alıyoruz.

Aşı geliştirmek, içerdiği safhalar itibariyle güçlü ve ayrıntılı bir çalışmayı gerektirir. Laboratuvarda başlayan süreç, bağışıklığı tetiklemek için gerekli moleküllerin tespit edilmesinin akabinde, hayvan deneyleriyle devam eder. Hayvanlarda beklenen cevabı ortaya çıkarıp çıkarmadığının ve ziyanlarının olup olmadığının tespit edilebilmesi için aşı çeşitli açılardan tahlil edilir. Lakin bu etaplardan sonra aşının insanlara uygulanmasının inançlı olup olmadığı test edilmeye başlanır. Bu araştırmalar “klinik deneyler” olarak isimlendirilir ve dört fazdan oluşur.

Aşıların geliştirilmesi

Faz 1 etabında aşılar, sağlıklı genç yetişkinlerden oluşan az sayıda istekli üzerinde denenir. Bu kademede aşıların inançlı doz aralığı tespit edilerek bariz yan tesirleri olmadığından emin olunur. Faz 2 evresinde birkaç yüz istekli ile aşıların aktifliği takip edilirken uygulama formülü üzere başka ayrıntılar da kıymetlendirilir. Faz 3 evresinde ise aşıların aktifliğini kanıtlamak ve oluşabilecek yan tesirleri yakından izlemek için binlerce istekli üzerinde uygulama yapılır. Bu süreçte gönüllüler iki ana kümeye ayrılır; bir kümeye aşı, başkasına etkisiz enjeksiyonlar (plasebo) uygulanır. Böylelikle hastalığa yakalanma yahut yan tesir gösterme durumları, aşı olanlarla olmayanlar ortasında ayrıntılı bir biçimde karşılaştırılabilir. Faz 3 çalışmaların farklı ülkelerde yürütülmesi tercih edilir ki aşıyla ilgili kuşkular olabildiğince giderilebilsin. Tekrar oluşabilecek kuşkuları ortadan kaldırmak için, “çift kör” denilen araştırma metodu uygulanır. Yani hangi kümeye gerçek aşı, hangi kümeye plasebo verildiğini araştırmacı dahil hiç kimse bilmez. Şahıslar ve uygulanacak aşılar yahut plasebolar karmaşık bir şifreyle kodlanır ve bu kodlar araştırma sonrasında açılarak datalar anlamlandırılır. Faz 3 araştırmalarının tamamlanmasının ardındansa aşıların kullanımı için ülkelerin otoritelerine onay müracaatları yapılır. Olağan kurallarda 1-1,5 yıl süren onay süreçlerinin akabinde aşılar kullanılabilir duruma gelir.

Piyasada nezaret: Faz 4 çalışmaları

Aşılar kullanılmaya başladıktan sonra on binlerce istekli ile yapılan daha uzun vadeli klinik araştırmalar, Faz 4 yahut satış sonrası izleme çalışmaları olarak tanımlanır. Bu çalışmalarda aşıların çok daha yaygın kitlelere uygulanması takip edilirken, birebir vakitte ortaya çıkabilecek uzun periyodik istenmeyen tesirler de takip edilir. Birçok ülkenin kendi bünyesinde oluşturduğu “aşı sonrası istenmeyen etki” (ASİE) toplama düzenekleriyle aşılara dair datalar toplanarak global bir kıymetlendirme yapılır. Olağanda 7-10 yıl üzere bir müddet alan bu süreçler mevcut pandeminin oluşturduğu panik ve mevt tehlikesi yüzünden bir oldukça hızlandırılarak 7-10 ay ortası mühletlere kısaltılmış durumda. Bu durum ihmal dedikodularını gündeme getirse de, sanılanın tersine, bu çalışmalara ayrılan bütçelerin astronomik sayılara çıkması ve ilgili safhaların sağlıklı işletilmesi için gereken devlet dayanaklarının tümüyle sağlanması sayesinde, klinik araştırmalar son derece bilimsel bir şeffaflıkla sürdürülüyor. Hakikaten tüm baskılara karşın, en ehil kurumlardan olan ABD Besin ve İlaç Dairesi (FDA) ve Avrupa İlaç Ajansı (EMA) aşıların kullanılabilmesi için ön ruhsat verirken dikkati elden asla bırakmıyor.

Dünyada Kovid-19 aşısı geliştirmeye yönelik olarak halihazırda 200’den fazla çalışma sürüyor. Faz 3 evresine ise yalnızca 12’si geçebilmiş durumda. Erken periyotta Faz 3’e geçmiş olan ve geliştirilmeye daha açık olan beş aşı ise tüm dünyanın gündemine oturmuş vaziyette. Bunlar Oxford/Astrazeneca, Sputnik V, Moderna, Biontech/Pfizer ve Sinovac aşıları. Bu beş aşının içerdikleri unsurlar ve çalışma metotlarının farklı olması anlaşılır formda baş karışıklıklarına yol açıyor. Sputnik V ve Oxford/Astrazeneca aşıları canlı güçsüzleştirilmiş adenovirüs kaynaklı, Sinovac aşısı inaktive edilmiş virüs kaynaklı, Moderna ve Biontech/Pfizer aşıları ise mRNA kaynaklı olarak üretiliyor.

Viral vektör (adenovirüs) aşıları

Bu tip aşılar, şempanzelerde grip hastalığı yapan bir virüs olan adenovirüsün genetik olarak koronavirüs proteini ile desteklenerek beşere verildiğinde bağışıklık sağladığı teorisi üzerine konseyidir. Bu teknoloji yıllardır Ebola, Zika, Chikungunya üzere viral hastalıklara karşı deneniyor ve aslında bu yüzden uzun bir müddettir Faz 3 kademesindeydi. Aşıların içindeki mikroorganizmalar canlı olmakla birlikte, güçsüzleştirildiklerinden ötürü insanlarda hastalık yapamazlar. Bağışıklık sistemini uyarması beklenen bu aşılar, bazen de beden tarafından erkenden tehdit olarak algılanarak yok edilebilirler. Viral vektör aşılarının en avantajlı tarafı 2-8°C ortasında, yani rutin olarak kullanılan aşı dolaplarında saklanabilmeleri.

Sputnik V’in yüzde 90’ın üzerinde bir aktifliğe sahip olduğu açıklandı. Oxford/Astrazeneca ise yüzde 70 aktifliğe sahip olmasına karşılık, Dünya Sıhhat Örgütü’nün (DSÖ) “yüzde 50’nin üzerinde aktifliğe sahip aşılar kullanılabilir” kararına atıf yaparak satışa başladı. Her iki çalışma da Faz 3 araştırmalarının ön bulgularını dünyayla paylaşmış durumda. Ayrıyeten aktüel bir gelişme olarak, bu iki farklı aşı geliştiricisinin işbirliği çalışmaları içinde olduğu duyuruldu.

Bildirici RNA aşıları

Bildirici RNA, yani mRNA molekülleri, zati bedenimizde doğal olarak üretilen protein sentezinde haberleşme rolü oynarlar. Laboratuvarda sentetik olarak üretilen mRNA’lar bedene zerk edildiğinde, tıpkı kendi mRNA’larımız üzere protein sentezleterek SARS-CoV-2 virüsüne karşı bizi uyarır ve virüse karşı aşı tesiri oluştururlar. Bu moleküller daha sonra kendi moleküllerimiz üzere yıkılarak bedenden atılırlar. Bu aşıların ne derece bağışıklık sağlayacağı hala tartışma konusu. Hem Biontech/Pfizer hem de Moderna aşıları yüzde 90’ın üzerinde aktiflik bilgileri açıkladılar. Lakin bu aşıların en büyük dezavantajı Biontech/Pfizer aşısının -70°C’de, Moderna’nın -20°C’de saklanabiliyor olması. Ayrıyeten şimdiye kadar yürütülen Faz 1-2-3 araştırmalarında önemli yan tesirlerinin olmadığı gösterilmekle birlikte, birinci kere uygulanan aşı geliştirme teknolojilerinden olduğu için, uzun periyot istenmeyen tesirleri, inaktif aşı çalışmalarına nazaran daha az öngörülebiliyor. Gerçekten İngiltere’de uygulanmaya başlayan aşılar kimi kimselerde alerjiye yol açtığından, daha evvel rastgele bir aşıya, ilaca yahut besine karşı alerjisi olan şahısların aşıyı kullanmamaları tarafında ikaz yapıldı.

İnaktif aşılar

Klasikleşmiş metotlardan biri olarak, hastalığa neden olan SARS-CoV-2 virüsü parçalanıp etkisiz hale getirilerek bedene veriliyor. Böylelikle bedenimize ziyan veremeyen parçacıklar, bağışıklığımızı tetikliyor ve bedenimiz canlı virüsle karşılaştığımız durumlara hazır hale geliyor. İnaktif aşılar bilinen metotlarla üretildiğinden, uzun devir tesirleri konusunda öbür aşılara kıyasla daha net konuşulabiliyor. Ayrıyeten inaktif aşıların, bir nevi öldürülmüş virüs ihtiva etmelerinden ötürü, birinci etapta daha inançlı olduğu kabul ediliyor. 2-8°C’de saklanabiliyor olması da büyük avantajlarından. Ama üretimi başkalarına nazaran daha yavaş ve meşakkatli. Bu yüzden fiyatı başkalarına nazaran daha yüksek. Çin tarafından yüzde 97 serokonversiyon [antikor oluşturma] oranına sahip olduğu, yani aşılanan 100 kişinin 97’sinde bedeni uyardığı açıklandı; lakin bu bilgi aktiflikle ilgili bir fikir vermiyor. Brezilya’daki Faz 3 bilgileri şimdi açıklanmadı. Aktiflik düzeyi o çalışmaların bilgileri değerlendirildiğinde duyurulabilecek. Dataların 15 Aralık’ta duyurulması planlanıyordu; lakin aşının uygulandığı eyaletin valisinin yaptığı açıklamaya nazaran, dataların değerlendirmesinin daha ayrıntılı yapılması ve daha geniş bilgiler paylaşılabilmesi için datalar 23 Aralık’ta duyurulacak.

Türkiye’de aşı geliştirme çalışmaları

Ülkemizde 16 farklı aşı çalışması sürdürülüyor. Bunlardan ikisi ön plana çıkıyor. Birincisi, Türkiye’nin geliştirdiği aşılardan en ileride olanı, Erciyes Üniversitesi’nde Faz 1’ini tamamladı. 25 Aralık’ta Faz 2’ye başlanması planlanıyor. Bu aşı inaktif teknolojiyle üretiliyor. Nisan ayından sonra her şey yolunda giderse yerli ve ulusal aşımız devreye girebilir. Bu durumda yurtdışından aşı teminiyle ilgili yaşanan meseleler ortadan kalkacak üzere duruyor. Yerli aşımızın yıllık 300 milyon dozun üzerinde üretilmesi bekleniyor. Böylelikle Türkiye Kovid-19 aşısında kendine yeten ülkeler ortasına gireceği üzere, yurtdışına aşı ihraç eder bir pozisyona da yükselebilir.

Konya Selçuk Üniversitesi’nde geliştirilen mRNA teknolojili aşı ise ikinci olarak ön plana çıkıyor. Takım yaklaşık beş yıldır kanser aşıları geliştirme alanında çalışıyor. Hatta Biontech ve Moderna firmalarının çalışmalarını başından beri yakından takip ediyor. Hayvan deneyleri basamağında olan aşının 2021 yılının yaz aylarında kullanıma girmesi bekleniyor. Yeni jenerasyon aşı geliştirme çalışmaları ülkemizce yakından takip ediliyor. Pandemi sonrası süreçte bu çalışmaların devam etmesi, kanser aşıları ve yeni virüs aşıları geliştirilmesi konusunda da umut vaat ediyor.

Aşıların bilinmezliği

Şimdiye kadar geliştirilen aşıların tamamı ikişer doz olarak uygulanıyor. Böylelikle antikor ölçüleri daha uzun mühlet istenen düzeylerde tutulabiliyor. Tüm bu aşıların koruyuculuklarını ne kadar vakit sürdürebilecekleri ise bilinmiyor. Aşılar birinci uygulandığından günümüze kadar geçen mühlet içinde, uygulama yapılan şahısları koruyor üzere görünüyor. Bilim insanlarının kestirimleri de çok çeşitli. Bazılarına nazaran grip aşısı üzere 6-8 ay muhafaza sağlıyor ve bu nedenle her yıl dönemsel olarak yapılan bir aşı halini alabilir. Bazılarına nazaran ise ömür uzunluğu koruyabilir; lakin tetanos aşısı üzere 10 yılda bir hatırlatma dozu da uygulanabilir. Tüm ülkeler için, aşıların menşei yahut koruyuculuk mühletinden çok, inançlı aşıya erişmenin sıkıntı olması bir problem teşkil ediyor ve siparişlerde ön sıralarda yer almak öncelik taşıyor. Kendi nüfuslarının toplamından çok daha fazla aşı sipariş eden ülkeler bu stratejiyi kullanıyor.

Ülkemizde aşılama

Hangi bir aşının gerçekte ne derecede güçlü olduğunu vakit gösterecek. Tahminen de yüzde 90’ların üzerindeki etkinlikler yüzde 70 civarı aktiflik gösteren aşılara nazaran pratik hayatımıza ek bir yarar getirmeyecek. Bu bahiste uzun soluklu bir yarış bizleri bekliyor. İnsanlığın virüsle savaşında atılan mermilerin kimileri kuru sıkı da çıkabilir. Tekrar de her birey virüsün kendisiyle yahut aşısıyla karşılaşmak ortasında bir tercih yapmak durumunda kalacak üzere görünüyor. Sıhhat Bakanımız Fahrettin Koca’nın daha ucuz aşılar olmasına karşın Türkiye’nin en inançlı aşıyı tercih edeceğine dair açıklamaları, ülkemizin aşılama stratejisinde güvenliği ön planda tuttuğunu gösteriyor.

Ülkemizde aşının kimlere yapılacağı konusuna gelecek olursak; kümeler iki temel amaç çerçevesinde belirleniyor. Bunların birincisi aşının vefatları önlemesi; ikincisi toplumsal hayatın sürdürülebilmesi için gerekli olan hizmetlerin devamlılığının sağlanması. Hasebiyle pandemi sürecinde vefatları önlemek için, birinci etapta öncelikle sıhhat çalışanları ve 65 yaş üstü bireylerin aşılanmasının, akabinde yaşlılar, engelliler ve muhafaza meskenlerinde kalanlar üzere toplu ve kalabalık yerlerde yaşayan ve çalışan yetişkinlerin aşılanması planlanıyor. İkinci evrede toplumun işleyişi için gerekli kesimlerde ve yüksek riskli ortamlarda bulunan ve kritik işlerde çalışan bireyler ile 50 yaş ve üzeri en az bir kronik hastalığı bulunan bireylerin aşılanması planlanıyor. Üçüncü etapta ise 50 yaş altı en az bir kronik hastalığı bulunan vatandaşlar, genç yetişkinler, birinci iki kümede yer almayan dal ve mesleklerde çalışanların aşılanması planlanıyor. Son etapta ise birinci üç kümenin dışında kalan tüm bireylerin gönüllülük temeline bağlı olarak aşılanması planlanıyor.

Aşıların ülkemize girişinin akabinde, 14 gün boyunca tahlilleri yapılıp güvenliğinden emin olunduktan sonra aşılamaya başlanacak. Bu konuda Türkiye’nin kendi tahlil ve incelemelerini yaparak ön kullanım onayı vermesi bekleniyor. Satın alınan 50 milyon doz aşının Ocak ayında başlanarak Nisan ayına kadar uygulanması vatandaşlara bekleniyor. Toplumun büyük bir kısmının bu formda korunması planlanıyor. Bu süreçte farklı aşı tedarikçileriyle görüşmeler de sürüyor. Bilhassa Uğur Şahin’in kurucusu olduğu Biontech ve Pfizer ortaklı mRNA aşısı için ayrıntılı pazarlıkların sürdüğünü Sıhhat Bakanı her seferinde lisana getiriyor. Nisan ayından itibaren ise yerli ve ulusal birinci aşımızın devreye girmesi beklendiğinden, 2021 yılı sonuna kadar ülkemizde isteyen her bireyin aşıya ulaşabilmesi mümkün görünüyor.

Aşı reddi tehlikesi ve aşı tereddüdüne düşülmesi

Aşılanmanın önündeki en büyük mahzur olarak aşı retçileri yer alıyor. Tüm aşı geliştirme süreçlerinin şeffaflığına ve milletlerarası otoritelerce yakından takip edilmesine karşın, aşı retçileri yaptıkları propaganda ile insanların başlarını karıştırmaya devam ediyor. Halbuki aşı geliştirme çok teknik bir süreç olduğundan, pandemi bilim konseyi başta olmak üzere birçok bilim insanı gelişmeleri yakından takip ediyor, toplumsal medya ve televizyonlarda kamuoyunu bilgilendiriyor. Buna karşın aşıları potansiyel tehdit, “çip takarak bizleri denetim edecek müdahaleler” olarak gören aşı retçileri, toplumsal medya başta olmak üzere her alanda ortaya çıkıyor. Retçiler yakından incelendiğinde ise birçoğunun aşı yerine öbür bir şey pazarladıkları görülüyor. Bu durum insan sıhhatinin çıkar objesi haline getirilmesine neden oluyor. Sıhhat Bakanlığı toplumu daha âlâ ve net bilgilendirmek için çalışmalar yürütüyor; lakin sürecin aciliyeti hasebiyle ortaya çıkan gri noktalar kamuoyu tarafından uygun anlaşılamadığında yanlış yönelimlere sebep olabiliyor.

Birinci aşının geliştirilmesinden bu yana 224 yıl geçmiş olmasına rağmen gerçekleştirilen tüm bu tartışmalar bir yana, bilim insanları aşıların 20. yüzyılda milyonlarca insanı vefattan kurtarmış olmasının haklı gururunu yaşıyor ve aşılama her şeye karşın en kıymetli halk sıhhati başarılarından biri sayılmaya devam ediyor.

[Tıp tabibi ve halk sıhhati yöneticisi olan Davet Emin Şahin birebir vakitte İstanbul Tıp Fakültesi Halk Sıhhati Anabilim Kısmı’nda doktora çalışmalarına devam etmektedir]

You may also like